Rupturing Uniformity by Linda Vlassenrood

E | NL

Rupturing Uniformity

by Linda Vlassenrood

Frank Havermans is hungry for more and as soon as possible, please. He’s ready to take on bigger, more complex commissions and willing to adapt his standard way of working to get them. So Havermans is ambitious. But he’s also a perfectionist, contrary and exacting. He leaves nothing to chance and likes to work alone. These are the qualities that over the years have culminated in a modus operandi with highly personal, clear-cut criteria. An approach that is at odds with scaling up. Havermans always builds his installations and objects on his own, which is why up till now the human scale has always been the defining factor in his designs and their execution. The lengthy construction process and carefully conceived, honest treatment of the material is associated with a high degree of exclusivity, plus months of unremitting labour in the studio. Havermans consciously keeps his distance from accepted architectural practice and constructs his projects without the intervention of building contractors and structural engineers. He produces no drawings but designs purely with models, which serve as his spatial and structural studies, providing definitive evidence of his projects’ structural feasibility. Havermans’ spatial installations are highly tactile, simultaneously rough and elegant. There is invariably an element of stillness about them.

The crucial issue that Havermans currently feels he is confronting is the degree to which he will have to abandon his individualized and intensive modus operandi if he works on a larger scale. An equally fundamental question seems to be the extent to which it will still be possible for him to give substance to notions such as tactility and honesty: concepts that form an intrinsic part of his design and construction process, and that exemplify his points of view in the face of contemporary design practice and current users and society.

Autonomy

We have discussed, in several conversations, a possible change of course and a number of considerations and fascinations that are important to Havermans. Although his strong views and resolution would suggest otherwise, Havermans responds optimistically and with surprising pragmatism to the prospect of working on a larger scale. ‘I’ll have to give it a try. It requires a different approach to designing and I’ll have to organize people around me. I don’t like organizing and in the past I couldn’t bear having others around, but I’ve been letting people in more and more, to work together. It’s the only possible way to execute larger projects.’

Hiring in some organizational talent aside, Havermans has a number of reasons for wanting to keep his distance from architectural practice. He trained at art school and then deliberately chose not to attend a school of architecture, for he wanted the freedom to experiment as soon as possible. This is why he avoided the standard trajectory of joining an architecture firm. His need to work autonomously is nowadays accompanied by criticism of the marginal role played by architects in the contemporary design and construction process. It is a criticism that he shares with many architects and critics, but which his status as an artist allows him to channel in another fashion. ‘Current practice in architecture has become so complex. In the past architects were highly regarded but now they simply act as aesthetic consultants. However, the increasing complexity of the construction process has also created some space in which I can make use of my status as an artist. I approach and present my architectural designs, like KAPKAR/TAW-BW-5860 and KAPKAR/ZZW-220, as art. As a result the conditioned building world doesn’t know what to do with them.’

Havermans is constantly searching for latitude to allow him to circumvent permit procedures and other barriers in the design and construction process. For him this is a necessity that allows him to guarantee his original intentions and thereby the quality of an object. However, this particular preoccupation also begs the question of the permanent value of his spatial installations. ‘I’m not so bothered if a project has to vanish through lack of a permit. It allows me to denounce the fact that absolutely nothing is possible anymore. For the building process is an accumulation of problems. While I’m actually endeavouring with my work to convey a certain freedom.’

Along with the marginal role played by architects, Havermans also raises the issue of the dynamics of architecture firms. ‘I know many offices where they’re satisfied if 90 per cent of their original plan is successful. I can’t imagine it myself. The purpose of an architecture office is simply to keep the firm going; within the mass of work there is sometimes a project that makes the press. I’d rather put all my energy into that one project to ensure that it is 100 per cent.’ It is hardly surprising that up till now this ambition has been Havermans’ chief argument in favour of working alone. However, he goes even further when it comes to keeping control of a project: he’s not only the designer, but also the structural engineer, the building manager, the building contractor and the carpenter. Over the years Havermans has cultivated a policy of achieving optimum results through the circumvention of existing regulations, constant control of the construction process and maintaining an independent position, and this strategy has become one with his projects. However, in his desire to operate on a larger scale and build a detached house or a bridge, for example, he now believes that he needs another design approach. Although there is a core of truth in this, the basic issue is ultimately the extent to which he is prepared to relinquish his hold on the construction process. The process that is so intimately associated with the design. Havermans himself states that making an object or an installation is merely the execution of the concept, but in his projects every knot in the plywood is pregnant with meaning.

Sketching with Models

So how does Havermans approach this intensive design and construction process? Once he has received a commission, he always sets about making models as quickly as possible: on the one hand to get a grip on the scale and the proportions of the space where the object or installation is to be placed, on the other to give expression to his first intuitive thoughts about the spatial design. Havermans sketches with his models and every project generates an extensive series of these. The first model is purely concerned with form, function and space. Initial models are made to a scale of 1:100 or 1:50, allowing Havermans to gain some idea of how the design should look. In subsequent stages he makes his models to an increasingly large scale, which enables him to incorporate more and more details and develop the structure. Working in these scaled steps also affords Havermans the opportunity to assimilate the construction method. ‘I usually end up at a scale of 1:20 and that final model includes everything I’ll need to actually build the spatial object or installation. My models start out as an intuitive development medium and then acquire the status of deduction model before finally becoming a presentation model. I never draw my designs but take my models to my clients for their feedback.’ Although Havermans needs to produce fewer and fewer models to test his desired result, these models, which are generally made of cheap plywood, still bear a great resemblance to his finished projects. During construction his final model also serves as a three-dimensional blueprint. ‘The model sits beside me on the saw bench. I measure it and copy it.’ So a Havermans’ project is an obvious scaling-up of his last model, which is not the case in architectural practice. Once Havermans has completed a project, this final model acquires an autonomous status and becomes an art work in its own right. It is the only moment at which Havermans allows his sculpture to be just that.

Havermans also calls his final model the conclusion model. Although the term ‘conclusion’ is open to a number of interpretations, to Havermans it means that the concept has been totally fixed and the project need only be realized. The dividing line between concept and realization is somewhat harder to define for outsiders, however. In the case of the KAPKAR/TT-C2P Cinema, for example, Havermans knew in advance that he would use plywood to make the installation; during the course of construction, however, budgetary limitations prompted his decision to utilize used materials, obtained from a demolition company, which he chose with the greatest care and incorporated in his object. Used plywood has evolved into one of the stylistic characteristics of Havermans’ oeuvre, although it was a choice largely born of necessity engendered by limited money flow in the cultural world. ‘I’ve made a point of cultivating working with cheap, used plywood: time and again I’ve developed and found new approaches to arriving at new sculptures and works using the same material.’ Many significant decisions are thus entailed in the materialization of Havermans’ concepts, which means he largely undermines his own parameters in the statement cited above.

Tactility

Havermans’ modus operandi and projects are coloured through and through by his fascination for tactility, structure and honesty. He taxes his sense of touch by simply selecting material, for he sometimes spends days at demolition companies, searching out the right plywood for a project: not too new, not too warped, good colour and no glue remnants from flooring materials. Although tactility is not a goal in itself, there are exceptions to the rule in Havermans’ oeuvre. In the case of KAPKAR/TO-RXD, for example, the skin effect forms an explicit part of the object’s experience and integration in the landscape. This is the first project in which Havermans worked with concrete, allowing himself to be astonished by the remains of the formwork’s tree bark in the skin; the rough structure is an effect he clearly sought to emulate. Havermans’ predilection for cheap basic materials has made him a master in building with used plywood. Concrete, steel and brick are a future prospect. His fascination for both tactility and structure is combined in these materials.

Construction

Although building was a feature of Havermans’ childhood, thanks to his father’s carpentry workshop, he says that his fascination for structure and construction did not develop until art school.  It was a feeling that slowly grew with each project and first culminated in an installation for De Overslag artists’ initiative in Eindhoven in 1998. ‘After graduation I spent four years drawing, but all my fascinations came together in this installation: architecture, art, a small space in which you can sit and construction. It was a sensational feeling.’ The installation was a replica of the initiative’s exhibition space on a 1:3 scale. Perspective shafts connected the door and window openings of the replica with the door and window openings of the exhibition area, allowing the model to float in space; a balcony offered a view of the model and provided access to the installation. The space between the model and the exhibition area could be explored through two door openings on the ground floor.

Honesty

This first installation in Eindhoven meant a new beginning for Havermans and clearly showed him that he wanted to work with architecture. His architecture involves an approach to construction that recalls the nineteenth-century architectural debate about truth and character. ‘My work should be more than just a representation. The sculpture emphatically arises from the construction.’ KAPKAR/TFA-5W in Fort Asperen was obviously designed to engage in a play with gravity. The object weighs 500 kg and floats in the high, narrow space on arms which extend through the windows and are clamped in position on the other side of the wall. Since no nails are used in its suspension, it is considered an ‘independent’ construction. Havermans was not able to check whether the installation would actually remain suspended until he positioned the work in the space. ‘The sculpture derives from the play of thrust and traction; if those forces had not worked, a magnificent object would have been reduced to decoration. In which case the project would have been a complete failure in my eyes.’

Quality

Achieving quality is a pervasive motive in Havermans’ oeuvre. It is clearly present in the tenacity with which he sets about his work. However, Havermans also seeks to generate more meaning in a society that is increasingly geared to consumption and standardization. ‘In my projects I work with junk. It’s the cheapest material you can find. How can you make something special from an old piece of plywood? This is where the essence and the quality of the designing come in. Quality for me is also about the life of objects. I’m irritated by our throwaway culture. Have something made. There are so many good designers. It’s often not much more expensive than the furniture superstores and at least you’ll have something really special that’s well put together too. Quality doesn’t just lie in luxury, either. Many of the installations I make are awkward and cumbersome. With KAPKAR/TAW-BW-5860, for example, you have to be careful not to bang your head. Luxury isn’t always quality. Quality can also mean that you start to think about where you are or what you’re doing.’

It is this raising of awareness that Havermans wishes to achieve in users or the public, through uncomfortable means. In his abhorrence of unilateral consumption and a society geared purely to leisure, comfort and convenience, Havermans actually expects a great deal of users. ‘I think that people should make a bit of an effort when using certain things. Otherwise you deprive them of reflection, which is a form of stupefaction.’ Another approach which he takes to stimulate reflection is the continuous creation of small spaces. There is always an air of stillness about these spatial installations. Their contemplative effect is inherent in their dimensions and derives from Havermans’ deep-rooted desire to be alone. He is always in search of places to which he can withdraw. It is a search which functions, often unconsciously, as a point of departure for his designs.

The Next Step

How working on a larger scale will actually lead Havermans to another way of designing remains to be seen in practice. For the moment, he awaits a concrete commission and has no clear plan of attack. Scaling-up will certainly cause him to shift his priorities on all kinds of levels. ‘Designing something small is often much harder than something large. For everything is equally important in the small designs I produce. The smaller an object, the more visible the skin and the material.’ Working with ‘new’ materials such as steel and concrete will provide Havermans with an important starting point. KAPKAR/TO-RXD is Havermans’ first project in concrete; the material presents him with many new angles of approach that he wishes to explore further in the future. More intensive collaboration with structural engineers necessarily lurks in his use of new building materials. Havermans himself makes a clear distinction between designing and constructing, although the dividing line is rather abstract to outsiders. Apparently he feels enough mental space to delegate the construction process. This will, however, irrevocably lead to Havermans producing a detailed design which will allow him to keep effective control of its execution by third parties.

Scaling-up may also cause Havermans to become active in another field. Although his ideas about urban planning have found expression in his TOFUD projects, these ideas may encounter more specific resonance in the physical urban environment. An environment in which Havermans believes there are hardly any more places for spatial intervention in an unexpected manner, and in which new building displays a lack of imaginative power. Havermans misses diversity in the urban scene and is irritated by levelling in architecture. In this regard he is not necessarily concerned with experiment, but with the way in which space is regarded, for space is so much more than an accumulation of rules, functions and market-oriented economic force fields. ‘I don’t know whether it’s part of the urban planning vision or a fashion in designing, but all the buildings have the same kind of detailing, all merging together in the grey mass: the same style of grouting, the same way of finishing, the same kind of window frames. Anyone could have designed one of those blocks. It’s like it’s in the software. I’d love to counter that “fashion” with something else.’

There may be a simpler response than the one which Havermans envisages with his ambitions. His long-cherished desire to work on a larger scale and thereby expand his field of operations could be translated into another course of action: the large-scale rupturing of urban uniformity through Havermans’ spatial interventions whose tactility, stillness and awkwardness stimulate all our senses. It would be a welcome change.

from: Frank Havermans Architectural Constructions, NAi Publishers 2010

________________

Doorbroken Uniformiteit

door Linda Vlassenrood

Frank Havermans is hongerig naar meer en het kan hem daarbij niet snel genoeg gaan. Hij is klaar om grotere, meer complexe opdrachten aan te nemen en is bereid om daarvoor zijn geijkte werkwijze aan te passen. Havermans is dus ambitieus, maar ook perfectionistisch, tegendraads en veeleisend. Hij laat niets aan het toeval over en is bovendien graag alleen. Het zijn deze karaktereigenschappen die in de loop der jaren zijn geculmineerd in een werkwijze met zeer persoonlijke, vastomlijnde criteria. Een aanpak die op gespannen voet staat met schaalvergroting. Havermans bouwt zijn installaties en objecten altijd alleen en om die reden is de menselijke maat voor het ontwerp en de realisatie tot op heden allesbepalend geweest. In het langdurige maakproces en in de doordachte en eerlijke behandeling van het materiaal in relatie tot de constructie, ligt een grote mate van exclusiviteit besloten, maar ook maanden van noeste arbeid in het atelier. Havermans blijft bewust ver weg van de geijkte architectuurpraktijk en bouwt zijn projecten zonder tussenkomst van aannemers en constructeurs. Hij maakt geen bouwtekeningen, maar ontwerpt louter met maquettes. De modellen zijn het ruimtelijk en constructief onderzoek, en fungeren als hét bewijsmateriaal voor de constructieve haalbaarheid. De ruimtelijke installaties zijn zeer tactiel en zowel ruw als elegant tegelijk. In Havermans’ projecten is bovendien steevast sprake van verstilling.

De cruciale vraag waarvoor hij zich momenteel gesteld ziet, is in welke mate hij zijn individualistische en intensieve werkwijze bij opschaling zal moeten laten varen. Even fundamenteel lijkt de vraag in hoeverre hij aan de voor hem belangrijke noties zoals tactiliteit en eerlijkheid invulling kan blijven geven; begrippen die intrinsiek onderdeel uitmaken van Havermans’ ontwerp- en maakproces en die zijn standpunten ten aanzien van de hedendaagse ontwerppraktijk en de huidige gebruiker en maatschappij belichamen.

Autonomie

In meerdere gesprekken komen een mogelijke koerswijziging en de voor hem belangrijke overwegingen en fascinaties veelvuldig aan de orde. Hoewel zijn uitgesproken mening en volhardendheid anders zouden doen vermoeden, reageert Havermans optimistisch en verrassend pragmatisch op de mogelijkheid tot schaalvergroting. ‘Ik zal het in de praktijk moeten uitproberen. Het vraagt een andere manier van ontwerpen en ik zal mensen om me heen moeten organiseren. Ik hou niet van organiseren en in het verleden kon ik geen mensen om me heen verdragen, maar inmiddels laat ik anderen steeds meer toe om samen te werken. Het is de enige mogelijkheid om grotere projecten te kunnen doen.’

Havermans zal ondanks het inhuren van enig organisatietalent om meerdere redenen ver weg willen blijven van de gangbare architectuurpraktijk. Hij is opgeleid aan de kunstacademie en ging daarna bewust niet studeren aan de Academie van Bouwkunst. Hij wilde zo snel mogelijk de vrijheid nemen om te experimenteren en meed om die reden het architectenbureau. De behoefte om autonoom aan het werk te zijn, gaat inmiddels gepaard met kritiek op de marginale rol van de architect in het huidige ontwerp- en bouwproces. Een kritiek die hij deelt met tal van architecten en critici, maar die hij door zijn status als kunstenaar op een andere manier kan kanaliseren. ‘De huidige architectuurpraktijk is zó complex geworden. De architect, die vroeger in hoog aanzien stond, treedt nu nog louter op als esthetisch adviseur. Er is door de toenemende complexiteit van het bouwproces echter ook ruimte ontstaan. Ik maak daarbij gebruik van mijn status als kunstenaar. Ik benader en presenteer mijn architectonische ontwerpen zoals de KAPKAR/TAW-BW-5860 en de KAPKAR/ZZW-220 als kunst en vervolgens weet de geconditioneerde bouwwereld zich daar geen raad mee.’

Havermans is steeds op zoek naar ruimte om vergunningsprocedures en andere belemmeringen in het ontwerp- en bouwproces te kunnen omzeilen. Het is voor hem een voorwaarde om de oorspronkelijke intenties en daarmee ook de kwaliteit van het object te kunnen garanderen. Hij stelt daarmee echter ook de blijvende waarde van zijn ruimtelijke installaties op de proef. ‘Ik vind het niet zo erg als een project moet verdwijnen door het ontbreken van een vergunning. Ik kan daarmee aan de kaak stellen dat er helemaal niets meer mogelijk is. Het bouwproces is namelijk een opeenstapeling van problemen. Ik probeer met mijn werk juist een zekere vrijheid uit te stralen.’

Havermans stelt met de marginale rol van de architect ook de dynamiek van het architectenbureau ter discussie. ‘Ik ken veel bureaus die al tevreden zijn wanneer 90 procent van het oorspronkelijk plan geslaagd is. Ik kan me daar niets bij voorstellen. De kunst van een architectenbureau is om het bureau draaiende te houden en binnen de massa zit dan wel eens een project dat de bladen haalt. Ik stop veel liever al mijn energie in dat ene project om die 100 procent wel te kunnen halen.’ Het is niet verbazingwekkend dat dit streven tot op heden ook het belangrijkste argument is geweest om alleen te werken. Havermans gaat echter nog verder in het vasthouden van de controle: hij is niet alleen de ontwerper, maar ook de constructeur, de bouwmanager, de aannemer en de timmerman. Het behalen van het meest ultieme resultaat door het omzeilen van de bestaande regelgeving, een continue controle van het maakproces en een onafhankelijke positie is door de jaren heen gecultiveerd en met Havermans’ projecten één geworden. In zijn wens om op een grotere schaal te opereren en bijvoorbeeld een villa of een brug te realiseren, is een andere manier van ontwerpen volgens Havermans noodzakelijk. Hierin ligt een kern van waarheid besloten, maar het gaat uiteindelijk vooral om de mate waarin hij het maakproces uit handen kan geven. Het maakproces dat zo nauwsluitend met het ontwerp verbonden is. Havermans geeft zelf aan dat het maken slechts de uitvoering is van het concept, maar in zijn projecten draagt iedere knoest in het hout betekenis.

Schetsen met maquettes

Hoe ziet dat intensieve ontwerp- en maakproces er dan uit? Havermans begint na het verkrijgen van een opdracht altijd zo snel mogelijk met het maken van modellen: enerzijds om grip te krijgen op de schaal en de verhoudingen van de ruimte waar het object of de installatie moet komen, anderzijds om uiting te geven aan zijn eerste intuïtieve gedachten over het ruimtelijk ontwerp. In het laatste geval gaat het maken van het eerste model puur over het zoeken naar vorm, functie en ruimte. Havermans schetst met zijn maquettes en ieder project levert dan ook een uitgebreide reeks op. Een model krijgt een schaal 1:100 of 1:50 zodra Havermans een idee heeft van hoe het ontwerp eruit zou kunnen zien. In de stappen daarna krijgt het model een steeds grotere schaal om daarin meer details te kunnen verwerken en om aan de constructie nader invulling te geven. In die schaalstappen verwerkt Havermans ook al de manier van bouwen. ‘Ik kom in mijn modellen meestal uit op schaal 1:20 en in dat laatste model zit dan alles wat ik nodig heb om het ruimtelijk object of de installatie ook daadwerkelijk te kunnen realiseren. Het model is eerst een intuïtief ontwikkelmedium en krijgt daarna de status van conclusiemodel en vervolgens presentatiemodel. Ik teken mijn ontwerpen nooit uit, maar neem mijn modellen mee naar de opdrachtgevers en laat ze daarop reageren.’ Hoewel Havermans zijn maquettes steeds minder hoeft te materialiseren om het resultaat te kunnen toetsen, vertonen zijn veelal uit goedkoop plaatmateriaal gemaakte modellen nog steeds een grote gelijkenis met de gerealiseerde projecten. Het laatste model fungeert bij het bouwen ook daadwerkelijk als driedimensionale bouwtekening. ‘Het model staat naast me op de zaagtafel. Ik meet het op en bouw het na.’ Het project is, anders dan in de gangbare architectuurpraktijk, een zichtbare uitvergroting van de eindmaquette. Na oplevering krijgt de maquette een autonome status en verwordt het tot kunstwerk. Het is het enige moment waarop het beeld bij Havermans gewoon beeld mag zijn.

Havermans noemt de laatste maquette ook wel het conclusiemodel. Het begrip conclusie is voor meerdere interpretaties vatbaar, maar voor Havermans betekent het dat het concept helemaal vaststaat en het project alleen nog maar gerealiseerd hoeft te worden. De scheidslijn tussen concept en realisatie is voor een buitenstaander echter heel wat moeilijker te definiëren. Bij de KAPKAR/TT-C2P Cinema bijvoorbeeld was vooraf alleen het gebruik van plaatmateriaal duidelijk. In het maakproces besloot Havermans echter om vanwege het beperkte budget gebruikt materiaal toe te te passen. Het van een sloopbedrijf afkomstige hout is vervolgens met de grootste zorg uitgezocht en in het object toegepast. Het bouwen met gebruikt hout is inmiddels tot een van de stijlkenmerken van Havermans’ oeuvre uitgegroeid, hoewel deze keuze grotendeels uit nood geboren is door de beperkte geldstroom in de culturele wereld. ‘Ik heb het werken met goedkoop, gebruikt plaatmateriaal ontzettend gecultiveerd: iedere keer weer doorontwikkelen en nieuwe ingangen vinden om vanuit hetzelfde materiaal tot nieuwe beelden en werken te komen.’ In de materialisatie liggen dus nog tal van betekenisvolle keuzes besloten en met bovenstaande uitspraak ondermijnt Havermans grotendeels zijn eigen kaders.

Tactiliteit

Havermans’ werkwijze en projecten worden tot in de haarwortelen gekleurd door een fascinatie voor tactiliteit, de constructie en eerlijkheid. Bij het selecteren van het materiaal is de tastzin al flink op de proef gesteld. Havermans is soms dagen bezig om bij verschillende sloopbedrijven het juiste hout voor een project te vinden: niet te nieuw, niet te krom, geen lijmresten van vloerbedekking, mooi van kleur. Hoewel tactiliteit geen doel op zich is, zijn er uitzonderingen op de regel. Bij KAPKAR/TO-RXD maakt het effect van de huid expliciet deel uit van de beleving en integratie van het object in het landschap. Havermans werkte hier voor het eerst met beton en liet zich weliswaar verrassen door de achtergebleven boomschors van de bekisting in de huid, de ruwe structuur was een duidelijk nagestreefd effect. Havermans’ voorliefde voor goedkope basismaterialen heeft hem inmiddels een meester gemaakt in het bouwen met gebruikt hout; in de toekomst liggen beton, staal en baksteen nog in het vooruitzicht. In deze materialen komt Havermans’ fascinatie voor zowel het tactiele als de constructie samen.

Constructie

Hoewel het bouwen er door de timmerwerkplaats van zijn vader met de paplepel is ingegoten, is de fascinatie voor de constructie naar eigen zeggen pas op de kunstacademie ontstaan. Het gevoel is daarna per project langzaam gegroeid, maar culmineerde voor het eerst in een installatie voor het kunstenaarsinitiatief De Overslag in Eindhoven in 1998. ‘Ik had na mijn afstuderen vier jaar lang getekend, maar al mijn fascinaties kwamen pas bij deze installatie bij elkaar: architectuur, kunst, een kleine ruimte waarin je kunt zitten én constructie. Het was een sensationeel gevoel.’ De installatie was een replica van de tentoonstellingsruimte op de schaal 1:3. De deur- en raamopeningen van de nagebouwde ruimte werden door middel van perspectivische kokers met de bestaande deur- en raamopeningen verbonden; deze kokers maakten het mogelijk het model in de ruimte te laten zweven. Een balkon op de vide gaf zicht op het model en gaf tegelijkertijd toegang tot de installatie. De restruimte tussen het model en de tentoonstellingsruimte kon via twee deuropeningen op de begane grond worden verkend.

Eerlijkheid

De installatie in Eindhoven betekende voor Havermans een nieuw begin en maakte hem duidelijk hoe hij met architectuur bezig wilde zijn. In deze architectuur ligt een benadering van de constructie besloten die doet denken aan de negentiende-eeuwse architectuurdiscussie over waarheid en karakter. ‘Mijn werk mag niet alleen maar beeld zijn. Het beeld komt nadrukkelijk voort uit de constructie.’ De KAPKAR/TFA-5W in Fort Asperen is overduidelijk ontworpen om het spel met de zwaartekracht aan te gaan. Het object weegt ruim 500 kilo en zweeft in de hoge, smalle ruimte door middel van armen die door de ramen heen steken en zich aan de andere kant van de muur vastklemmen. De KAPKAR/TFA-5W hangt niet aan spijkers en vormt daardoor ook een ‘onafhankelijke’ constructie in het gebouw. Pas bij het installeren kon Havermans nagaan of de installatie daadwerkelijk zou blijven hangen. ‘Het beeld komt voort uit het duw- en trekkrachtenspel, maar als dat krachtenspel niet functioneert, dan is dat prachtige beeld alleen maar decor. Het project zou op die manier voor mij volledig mislukt zijn.’

Kwaliteit

Een overkoepelende drijfveer is Havermans’ streven naar kwaliteit. Het is evident aanwezig in de volharding waarmee hij te werk gaat. Havermans is echter ook op zoek naar het genereren van meer betekenis in een maatschappij die steeds meer op consumeren en standaardisatie gericht is. ‘In mijn projecten werk ik met rommel. Het is het goedkoopste materiaal wat je kunt vinden. Hoe kun je van een oud stuk hout toch iets bijzonders maken? Hierin schuilt de essentie en de kwaliteit van het ontwerpen. Kwaliteit zit voor mij ook vooral in de levensduur. Ik erger me aan onze wegwerpcultuur. Laat iets maken. Er zijn zo veel goede ontwerpers in Nederland. Het is vaak niet eens veel duurder dan de meubelboulevard en dan heb je tenminste echt iets bijzonders, wat vaak ook nog goed in elkaar zit. Kwaliteit zit voor mij ook niet alleen maar in luxe. Heel veel installaties die ik maak zijn onhandig. Bij de KAPKAR/TAW-BW-5860 moet je bijvoorbeeld goed uitkijken om je hoofd niet te stoten. Luxe is niet altijd kwaliteit. Kwaliteit kan ook betekenen dat je gaat nadenken over waar je bent of waar je mee bezig bent.’

Het is deze bewustwording die Havermans via een ongemakkelijke route bij de gebruiker of het publiek wil bereiken. In zijn afkeer van het eenzijdig consumeren en een puur op gemak ingerichte maatschappij verwacht Havermans juist veel van de gebruiker. ‘Ik vind dat mensen best moeite mogen doen om bepaalde dingen te gebruiken. Je neemt mensen anders het nadenken af en dat is ergens toch een vorm van afstomping.’ Een andere lijn in het stimuleren van reflectie is het steeds opnieuw creëren van kleine ruimtes. In deze ruimtelijke installaties is altijd sprake van verstilling. De contemplatieve werking, inherent aan de afmetingen, komt voort uit Havermans’ diepgeworteld verlangen om alleen te zijn. Hij is altijd op zoek naar plekken waar hij zich kan terugtrekken en deze zoektocht fungeert, vaak ook onbewust, als vertrekpunt voor zijn ontwerpen.

Hoe nu verder?

Hoe een schaalvergroting in Havermans’ werk daadwerkelijk tot een andere manier van ontwerpen zal leiden, moet zich in de praktijk nog gaan bewijzen. Een duidelijke invalshoek ontbreekt vooralsnog in afwachting van een concrete opdracht. Het opschalen zal zonder meer leiden tot een verschuiving in prioriteiten op allerlei niveaus. ‘Iets kleins ontwerpen is vaak veel moeilijker dan iets groots. In de kleine ontwerpen die ik maak is alles namelijk even belangrijk. Hoe kleiner een object, hoe meer de huid en het materiaal zichtbaar zijn.’ Een belangrijk aanknopingspunt ligt besloten in het werken met ‘nieuwe’ materialen zoals staal en beton. KAPKAR/TO-RXD is Havermans’ eerste project in beton en het materiaal geeft hem tal van nieuwe ingangen die hij in de toekomst verder wil onderzoeken. In het gebruik van deze bouwmaterialen ligt automatisch ook een intensievere samenwerking met constructeurs op de loer. Havermans geeft zelf, hoe abstract ook voor een buitenstaander, een duidelijke scheidslijn aan tussen ontwerpen en bouwen. Er zou mentaal dan ook genoeg ruimte moeten bestaan om het maakproces te kunnen delegeren. Het zal bij Havermans echter onherroepelijk leiden tot een gedetailleerd ontwerp waarmee hij ook de uitvoering door derden goed kan controleren.

Een schaalvergroting kan wellicht ook leiden tot een ander werkveld. Havermans’ ideeën over stedelijkheid komen tot op heden vooral in zijn TOFUD-projecten tot uitdrukking, maar kunnen ook een specifiekere weerslag krijgen in de fysieke stedelijke omgeving. Hierin zijn naar zijn mening nauwelijks nog plekken te vinden waar op een onverwachte manier ruimtelijk kan worden geïntervenieerd en in de nieuwbouw is te weinig verbeeldingskracht manifest. Havermans mist de diversiteit in het stedelijk beeld en ergert zich aan de nivellering in de architectuur. Het gaat hem niet zozeer om het experiment, maar om de manier waarop naar ruimte gekeken wordt: ruimte is namelijk zoveel meer dan een opeenstapeling van regels, functies en markteconomische krachtenvelden. ‘Ik weet niet of het in de stedenbouwkundige visie zit of dat het een mode in ontwerpen is, maar al die gebouwen zijn hetzelfde gedetailleerd. Het gaat allemaal onder in de grijze massa: dezelfde manier van voegen, dezelfde manier van beëindigen, dezelfde soort kozijnen. Iedereen had dat blok kunnen ontwerpen. Het lijkt wel alsof het in de software zit. Ik zou graag iets tegenover die “mode” willen stellen.’

Een passend antwoord hierop ligt wellicht eenvoudiger voor het oprapen dan hetgeen Havermans met zijn ambities steeds voor ogen staat. Het is een langgekoesterde wens om met schaalvergroting zijn werkveld uit te breiden, maar hier is ook een andere interpretatie op los te laten: het op grotere schaal doorbreken van de stedelijke uniformiteit met Havermans’ ruimtelijke interventies die door de tactiliteit, verstilling en ongemakkelijkheid al onze zintuigen prikkelen. Het zou een verademing zijn.

uit: Frank Havermans Architectural Constructions, NAi Publishers 2010